سەرەتا / به‌شێن مالپه‌ری / بابەت / ئاشتیا د ناڤبه‌را فه‌لسه‌فێ و شه‌ریعه‌تیدا د دیتنا (فارابى 259-335 هـ ق) دا.

ئاشتیا د ناڤبه‌را فه‌لسه‌فێ و شه‌ریعه‌تیدا د دیتنا (فارابى 259-335 هـ ق) دا.

ئاشتیا د ناڤبه‌را فه‌لسه‌فێ و شه‌ریعه‌تیدا د دیتنا (فارابى 259-335 هـ ق) دا.
مالپه‌رێ خابیر / زاخۆ
وه‌رگێران: وحید سندى
ئه‌بو نه‌سر فارابى، زانا و فه‌یله‌سۆفێ جیهانا ئیسلامى، ناڤێ وى (ئه‌بو نه‌سر محه‌مه‌د كورێ ته‌رخان كورێ ئوزله‌گ فارابى)یه‌ و لسه‌رده‌مێ وه‌رگێرانا فه‌لسه‌فا یونانى بۆ سه‌ر زمانێ عه‌ره‌بى، ئێكه‌مین فه‌یله‌سۆفێ جیهانا ئیسلامى و وه‌لاتێ ئیرانێ فارابى یه‌، د نوكه‌داژى د جیهانێدا ب ئێك ژ فه‌یله‌سۆفێن به‌رنیاسێ جیهانا ئیسلامى دئێته‌ هژماردن.
ئه‌ڤى زانایێ مه‌زن گه‌له‌ك به‌رهه‌مێن ب ناڤ و ده‌نگ و بتایبه‌ت لژێر سایا فه‌لسه‌فا ئه‌فلاتۆنی نڤێسینه‌، ژ به‌رهه‌مێن وى یێن بهێز (آراء أهل المدينة الفاضلة، احصاء العلوم و التعريف بأغراضها، ما ينبغي أن تعلم قبل الفلاسفة، كتاب سياسة المدينة…هتد) ئه‌ڤى زانایى د ناڤ به‌رهه‌مێن خوه‌دا بزاڤكرییه‌ ئاشتیا د ناڤبه‌را شه‌ریعه‌ت و فه‌لسه‌فێدا دیاربكه‌ت.
هه‌رچه‌نده‌ فارابى چ ڤه‌كۆلینه‌كا سه‌ربه‌خۆ لسه‌ر بابه‌تێ ناڤبرى ئه‌نجام نه‌دایه‌، فارابى د ناڤ به‌رهه‌مێن خوه‌دا زێده‌تر جه‌خت لسه‌ر بابه‌تێ (سیسته‌مێ عه‌قلى، تیۆرا نه‌فسێ …هتد) ب تایبه‌ت د ناڤ په‌رتوكا خوه‌ یا بناڤێ (آراء أهل المدينة الفاضلة)كریه‌، ب تایبه‌ت ده‌ما دبێژت: “دڤێت سه‌رۆكێ باژێرى كه‌سه‌كێ پێغه‌مبه‌ر و فه‌یله‌سۆف بیت” بڤێ یه‌كسانیا د ناڤبه‌را په‌یامبه‌ر و فه‌یله‌سۆفیدا، ڤیایه‌ بێژیت مه‌ كو شه‌ریعه‌ت و فه‌لسه‌فه‌ لگه‌ل هه‌ڤ یه‌كسانن و جودا نینن.
فارابى ل ده‌ما دڤێت یه‌كسانیا د ناڤبه‌را دین و حیكمه‌تێدا یان ژى د ناڤبه‌را دین و فه‌لسه‌فێدا دیاربكه‌ت، دوو خالا پێشچاڤ دكه‌ت:
ئێك: ده‌ما دبێژت: “شه‌ریعه‌ت و حیكمه‌ت به‌ر ب ئێك بنه‌ماڤه‌ دچن، چونكى ژێده‌رێ شه‌ریعه‌تى ژ ده‌ڤ خودێ یه‌ ب رێكا وه‌حیا ئیلاهى دهێت، ژێده‌رێ فه‌لسه‌فێ ژى سرۆشته‌ و سرۆشت ژ چێكرنا هه‌مان خودایه‌ و ئه‌وى ئافراندییه‌”.
دوو: په‌یامبه‌ر و فه‌یله‌سۆف هه‌ردوو زانینێ ژ سه‌ره‌كانیا ئیلاهى وه‌ردگرن، په‌یامبه‌ر ب هاریكارییا جوبره‌ئیلى كو مه‌له‌كێ وه‌حیێ یه‌، سرۆشێ ژ خودێ وه‌ردگرت، فه‌یله‌سۆف ب ڕێكا عه‌قلێ خوه‌ مفایى دبینت، مه‌عریفه‌تێ ژ (عقل فعال) كو -د فه‌لسه‌فا (فارابى، ابن سینا، … هتد) مه‌به‌ست ژێ خودێ یه‌- دڤێت ئه‌ڤێ ژى بزانین د دیتنا فارابیدا عه‌قل هه‌مان فریشته‌نه‌ و (عه‌قلێ ده‌هێ) ناڤبه‌نده‌ د ناڤبه‌را مه‌ و جیهانا بالادا، جوداهیا دیار د ناڤبه‌را (حیكمه‌ت دان)ى و (په‌یامبه‌ر)یدا ئه‌ڤه‌یه‌؛ په‌یامبه‌ر ڕاستیان ب ڕه‌نگه‌كێ حه‌ق و دروستى ژ جیهانا بالا وه‌ردگریت. به‌لێ فه‌یله‌سۆف به‌رۆڤاژى وى ڕاستى و حه‌قیقه‌تێ ب ڕێكا نێزیكى و ده‌رئه‌نجام و به‌لگه‌یان ب ده‌ستڤه‌ دئێخت.
ب دیتنا فارابى، شه‌ریعه‌ت ب ئه‌گه‌رێ شێوازێ ئاراسته‌كرنا خوه‌ یا نمایشكرن و ته‌شبیهكرنێ، دهێته‌ ئاراسته‌كرن بۆ ڕێژه‌یه‌كا به‌رفره‌هـ ژ جڤاكى، ئانكو زمانه‌كێ تایبه‌ت و گشتى یه‌، به‌لێ فه‌لسه‌فه‌ یا تایبه‌ت ب گرۆپه‌كێڤه‌ و ئه‌و كه‌سێن بتنێ كارێ وان هزر و ئه‌ندیشه‌، ئه‌و كه‌سێن بتنێ ب مه‌سه‌له‌یێن عه‌قلیڤه‌ مژویل.
فارابى ژ ڤێ یه‌كێ ژى بلندتر دچیت و دبێژت: “په‌یامبه‌راتى ب خوه‌ ده‌رگه‌هه‌كه‌ ژ زانینێ و مه‌عریفه‌تێ، ئه‌ڤجا په‌یامبه‌ر ب خه‌یالا خوه‌ و هێزا وێ به‌رڤ جیهانا مه‌عقولاتان دچت و ئه‌ڤه‌ژى ب هاریكاریا سرۆشا خودایى ب ده‌ستڤه‌ دهێت، فه‌یله‌سۆف ب رێكا (حه‌قیقه‌تێن نه‌گهور) ب رێكا هزركرن و ته‌حلیلكرنا عه‌قلانه‌ و بهێزا فكرا خوه‌ دگه‌هت ده‌رئه‌نجامان، ژڤى ده‌رئه‌نجامى دیاره‌ ڕێكا هه‌ردوویان بۆ هزركرن یا جودایه‌ ژ هه‌ڤ، لێ د بنه‌كارا خوه‌دا هه‌ردوو به‌ره‌ڤ ئێك ئاراسته‌ دچن، ئه‌وژى (عه‌قلێ فعال)ـه‌، هه‌ردوو به‌ره‌ڤ وه‌حده‌تا خودێ دچن، له‌ورا یا دیاره‌ سه‌ركه‌ڤتنا د ناڤبه‌را هزرا ئه‌فلاتۆن و ئه‌رستۆیدا ب سه‌ركه‌ڤتنا شه‌ریعه‌ت و حیكمه‌تێ بوویه‌”.
ژێده‌رێ فارسى: تاریخ فلاسفه‌ ایران از اغاز اسلام تا امروز، دكتر على اصغر حلبى، چاپ دوم، انتشارات زوار، 1385هـ ق، لـ 146.

Check Also

زاراڤێ بایکوت یا ژ هشیاریاهەژاران هاتی.

زاراڤێ بایکوت یا ژ هشیاریاهەژاران هاتی. مالپه‌رێ خابير / زاخۆ نێچيرڤان سندى ناڤێ وی (چارلس …

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *