ليستا 119
سەرەتا / به‌شێن مالپه‌ری / بابەت / ئاشتیا د ناڤبه‌را فه‌لسه‌فێ و شه‌ریعه‌تیدا د دیتنا (فارابى 259-335 هـ ق) دا.

ئاشتیا د ناڤبه‌را فه‌لسه‌فێ و شه‌ریعه‌تیدا د دیتنا (فارابى 259-335 هـ ق) دا.

ئاشتیا د ناڤبه‌را فه‌لسه‌فێ و شه‌ریعه‌تیدا د دیتنا (فارابى 259-335 هـ ق) دا.
مالپه‌رێ خابیر / زاخۆ
وه‌رگێران: وحید سندى
ئه‌بو نه‌سر فارابى، زانا و فه‌یله‌سۆفێ جیهانا ئیسلامى، ناڤێ وى (ئه‌بو نه‌سر محه‌مه‌د كورێ ته‌رخان كورێ ئوزله‌گ فارابى)یه‌ و لسه‌رده‌مێ وه‌رگێرانا فه‌لسه‌فا یونانى بۆ سه‌ر زمانێ عه‌ره‌بى، ئێكه‌مین فه‌یله‌سۆفێ جیهانا ئیسلامى و وه‌لاتێ ئیرانێ فارابى یه‌، د نوكه‌داژى د جیهانێدا ب ئێك ژ فه‌یله‌سۆفێن به‌رنیاسێ جیهانا ئیسلامى دئێته‌ هژماردن.
ئه‌ڤى زانایێ مه‌زن گه‌له‌ك به‌رهه‌مێن ب ناڤ و ده‌نگ و بتایبه‌ت لژێر سایا فه‌لسه‌فا ئه‌فلاتۆنی نڤێسینه‌، ژ به‌رهه‌مێن وى یێن بهێز (آراء أهل المدينة الفاضلة، احصاء العلوم و التعريف بأغراضها، ما ينبغي أن تعلم قبل الفلاسفة، كتاب سياسة المدينة…هتد) ئه‌ڤى زانایى د ناڤ به‌رهه‌مێن خوه‌دا بزاڤكرییه‌ ئاشتیا د ناڤبه‌را شه‌ریعه‌ت و فه‌لسه‌فێدا دیاربكه‌ت.
هه‌رچه‌نده‌ فارابى چ ڤه‌كۆلینه‌كا سه‌ربه‌خۆ لسه‌ر بابه‌تێ ناڤبرى ئه‌نجام نه‌دایه‌، فارابى د ناڤ به‌رهه‌مێن خوه‌دا زێده‌تر جه‌خت لسه‌ر بابه‌تێ (سیسته‌مێ عه‌قلى، تیۆرا نه‌فسێ …هتد) ب تایبه‌ت د ناڤ په‌رتوكا خوه‌ یا بناڤێ (آراء أهل المدينة الفاضلة)كریه‌، ب تایبه‌ت ده‌ما دبێژت: “دڤێت سه‌رۆكێ باژێرى كه‌سه‌كێ پێغه‌مبه‌ر و فه‌یله‌سۆف بیت” بڤێ یه‌كسانیا د ناڤبه‌را په‌یامبه‌ر و فه‌یله‌سۆفیدا، ڤیایه‌ بێژیت مه‌ كو شه‌ریعه‌ت و فه‌لسه‌فه‌ لگه‌ل هه‌ڤ یه‌كسانن و جودا نینن.
فارابى ل ده‌ما دڤێت یه‌كسانیا د ناڤبه‌را دین و حیكمه‌تێدا یان ژى د ناڤبه‌را دین و فه‌لسه‌فێدا دیاربكه‌ت، دوو خالا پێشچاڤ دكه‌ت:
ئێك: ده‌ما دبێژت: “شه‌ریعه‌ت و حیكمه‌ت به‌ر ب ئێك بنه‌ماڤه‌ دچن، چونكى ژێده‌رێ شه‌ریعه‌تى ژ ده‌ڤ خودێ یه‌ ب رێكا وه‌حیا ئیلاهى دهێت، ژێده‌رێ فه‌لسه‌فێ ژى سرۆشته‌ و سرۆشت ژ چێكرنا هه‌مان خودایه‌ و ئه‌وى ئافراندییه‌”.
دوو: په‌یامبه‌ر و فه‌یله‌سۆف هه‌ردوو زانینێ ژ سه‌ره‌كانیا ئیلاهى وه‌ردگرن، په‌یامبه‌ر ب هاریكارییا جوبره‌ئیلى كو مه‌له‌كێ وه‌حیێ یه‌، سرۆشێ ژ خودێ وه‌ردگرت، فه‌یله‌سۆف ب ڕێكا عه‌قلێ خوه‌ مفایى دبینت، مه‌عریفه‌تێ ژ (عقل فعال) كو -د فه‌لسه‌فا (فارابى، ابن سینا، … هتد) مه‌به‌ست ژێ خودێ یه‌- دڤێت ئه‌ڤێ ژى بزانین د دیتنا فارابیدا عه‌قل هه‌مان فریشته‌نه‌ و (عه‌قلێ ده‌هێ) ناڤبه‌نده‌ د ناڤبه‌را مه‌ و جیهانا بالادا، جوداهیا دیار د ناڤبه‌را (حیكمه‌ت دان)ى و (په‌یامبه‌ر)یدا ئه‌ڤه‌یه‌؛ په‌یامبه‌ر ڕاستیان ب ڕه‌نگه‌كێ حه‌ق و دروستى ژ جیهانا بالا وه‌ردگریت. به‌لێ فه‌یله‌سۆف به‌رۆڤاژى وى ڕاستى و حه‌قیقه‌تێ ب ڕێكا نێزیكى و ده‌رئه‌نجام و به‌لگه‌یان ب ده‌ستڤه‌ دئێخت.
ب دیتنا فارابى، شه‌ریعه‌ت ب ئه‌گه‌رێ شێوازێ ئاراسته‌كرنا خوه‌ یا نمایشكرن و ته‌شبیهكرنێ، دهێته‌ ئاراسته‌كرن بۆ ڕێژه‌یه‌كا به‌رفره‌هـ ژ جڤاكى، ئانكو زمانه‌كێ تایبه‌ت و گشتى یه‌، به‌لێ فه‌لسه‌فه‌ یا تایبه‌ت ب گرۆپه‌كێڤه‌ و ئه‌و كه‌سێن بتنێ كارێ وان هزر و ئه‌ندیشه‌، ئه‌و كه‌سێن بتنێ ب مه‌سه‌له‌یێن عه‌قلیڤه‌ مژویل.
فارابى ژ ڤێ یه‌كێ ژى بلندتر دچیت و دبێژت: “په‌یامبه‌راتى ب خوه‌ ده‌رگه‌هه‌كه‌ ژ زانینێ و مه‌عریفه‌تێ، ئه‌ڤجا په‌یامبه‌ر ب خه‌یالا خوه‌ و هێزا وێ به‌رڤ جیهانا مه‌عقولاتان دچت و ئه‌ڤه‌ژى ب هاریكاریا سرۆشا خودایى ب ده‌ستڤه‌ دهێت، فه‌یله‌سۆف ب رێكا (حه‌قیقه‌تێن نه‌گهور) ب رێكا هزركرن و ته‌حلیلكرنا عه‌قلانه‌ و بهێزا فكرا خوه‌ دگه‌هت ده‌رئه‌نجامان، ژڤى ده‌رئه‌نجامى دیاره‌ ڕێكا هه‌ردوویان بۆ هزركرن یا جودایه‌ ژ هه‌ڤ، لێ د بنه‌كارا خوه‌دا هه‌ردوو به‌ره‌ڤ ئێك ئاراسته‌ دچن، ئه‌وژى (عه‌قلێ فعال)ـه‌، هه‌ردوو به‌ره‌ڤ وه‌حده‌تا خودێ دچن، له‌ورا یا دیاره‌ سه‌ركه‌ڤتنا د ناڤبه‌را هزرا ئه‌فلاتۆن و ئه‌رستۆیدا ب سه‌ركه‌ڤتنا شه‌ریعه‌ت و حیكمه‌تێ بوویه‌”.
ژێده‌رێ فارسى: تاریخ فلاسفه‌ ایران از اغاز اسلام تا امروز، دكتر على اصغر حلبى، چاپ دوم، انتشارات زوار، 1385هـ ق، لـ 146.

Check Also

دیتنه‌كا زانستى بۆ سێكسبازیێ.

دیتنه‌كا زانستى بۆ سێكسبازیێ. مالپه‌رێ خابیر / زاخۆ به‌رهه‌ڤكرن: وه‌حید سندى سرۆشتێ مرۆڤى خودێ ب …

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *