سەرەتا / به‌شێن مالپه‌ری / بابەت / مرن و ڕه‌خنه‌یه‌كا عه‌قلێ مۆدرن (دیتنه‌كا فه‌لسه‌فى).

مرن و ڕه‌خنه‌یه‌كا عه‌قلێ مۆدرن (دیتنه‌كا فه‌لسه‌فى).

مرن و ڕه‌خنه‌یه‌كا عه‌قلێ مۆدرن (دیتنه‌كا فه‌لسه‌فى).

مالپه‌رێ خابير / زاخۆ
وه‌حید سندى
ئه‌و ڕاستیا هه‌تا نها شیایى خوه‌ بسه‌لمینت بێ هیچ به‌ربه‌سته‌ك و ئالۆزیه‌ك هه‌ر ژ ڕۆژا خودێ جیهان و گه‌ردوون ئافراندى و بۆنه‌وه‌ر درستكرین مرن ژى كرییه‌ پشكه‌ك ژ ژیانا وان، هه‌ر ژ سه‌رده‌مێن كه‌ڤنار هه‌یا نها بزاڤ هاتینه‌ كرن بۆ قورتالبوون ژ مرنێ، لێ ئه‌ڤ پێنگاڤه‌ بێ به‌رهه‌م بوویه‌ و نه‌شیایه‌ هیچ ده‌ستكه‌ڤته‌كێ دڤى ئالیدا بده‌ستڤه‌ بینیت، دناڤ دیرۆكێدا گه‌له‌ك كه‌سێن بدویڤ نه‌مریێدا گه‌ریاین، لێ دویڤگه‌ریانا وان بێ بنه‌ما بوویه‌، مینا وێ ئه‌فسانه‌یا (گلگامێش) و كارێكته‌رێ وێ (ئه‌نكیدو) بدویڤ نه‌مریێدا گه‌ریایى و ئه‌ڤ گه‌ریانه‌ هه‌تا نها به‌رده‌وامه‌، گه‌له‌ك كه‌سان پشتى گه‌ریانا به‌رده‌وام ده‌ست به‌ردارى كرییه‌، مه‌سه‌لا وان كه‌سێن لڤێ جیهانا ده‌مى لدویڤ نه‌مریێ دگه‌رن ئه‌م دشێن بنیاسین ب كه‌سێن (خوه‌به‌رزه‌كه‌ر)، چونكى گه‌ریانا لدویڤ ڤى بابه‌تى ژ به‌رزه‌كرنه‌كا كه‌سى پێڤه‌تر نینه‌ و چ بده‌ست كه‌سى ناكه‌ڤیت، مرن ڕاستیه‌كه‌ زانینا وێ و تێرۆته‌سه‌لیا وێ بتنێ لده‌ڤ خودێ یه‌.
دپێناسه‌یا قورئانێدا بۆ مرنێ هاتییه‌ كو (مرن) هێله‌ك و ئه‌مره‌كێ وجودییه‌ و نه‌كو عه‌ده‌مى، ڕێكه‌كه‌ مرۆڤ ژ شانۆگه‌ریه‌كێ به‌ره‌ڤ شانۆگه‌ریه‌كا حه‌قیقى تر دهێته‌ ڤه‌گوهاستن، كا چه‌وا ژیان چێكریه‌كا خودێ یه‌ وه‌سان مرن ژى هه‌مان چێكرییه‌ ( الذي خلق الموت والحياة ).
ژیان ئه‌ڤا ئه‌م دناڤدا دژین ئه‌گه‌ر دڕوویێ خوه‌دا گوزارشت و ده‌ربرین بیت ژ چالاكیێن ڕۆژانه‌ و خارن و ڤه‌خارن و دابینكرنا پێدڤیێن ڕۆژانه‌ و گه‌ریان و گوهورین، لێ دجه‌وهه‌رێ خوه‌دا ژیان گوزارشتكرنه‌ ژ (قودره‌ت، مه‌عریفه‌ت)ێ، ئه‌ڤ ژیانا ئه‌م دناڤ خوه‌دا هه‌لگرتین وه‌كۆ هنه‌ك بوونه‌وه‌رێن ب گیان بتنێ هنه‌ك ژ پێدڤیان بده‌ست مه‌ ئێخستنه‌، ئێدى مرن جیهانه‌كا دیه‌ و گه‌له‌ك ژوێ جیهانێ هێشتا لپێش چاڤێن مه‌ به‌رزه‌یه‌، دهه‌ر ژیانه‌كێدا زینده‌ور باردكه‌ن، ئانكۆ دناڤ هه‌ر ژیانه‌كێدا ڕاستیه‌كا تمام حاشا هه‌لنه‌گرا هه‌ی، ئه‌وژى (مرن)ه‌، دده‌رئه‌نجامدا پشتى هه‌ر مرنه‌كێ ژیانه‌كا ئه‌به‌دى و بێ دوماهى هه‌یه‌، مرن ڤه‌گوهاستنا مرۆڤیه‌ ژ ئاسته‌كێ بۆ ئاسته‌كێ بلندتر، گوتنه‌كه‌ فه‌یله‌سۆفێ مه‌زنێ گریكێ (سۆكرات)ى هه‌یه‌ ل بارا مرنێ دده‌ خوه‌یاكرن( ژیان ئاماده‌كارییه‌ بۆ مرنێ).
جیهانا مرنێ ئه‌ڤا تژى ڕامانێن ڤه‌شارتى و ڕۆژه‌ك دێ هێت ئه‌م هه‌مى دێ بنه‌ مێهڤانێن وێ و دێ خوه‌ دگیانێ مه‌ وه‌ركه‌ت و لوى ده‌مى هیچ پێش و پاشكه‌فتنه‌كا خوه‌ نابت، بتنێ ئه‌و ده‌مێ ده‌ستنیشانكریێ ئه‌جه‌لا مرۆڤیه‌ كو خودێ ب مه‌زنیا خوه‌ ده‌ینادى، گه‌له‌ك جاران دسه‌رده‌مێ كه‌ڤن و نویدا ڕه‌خنه‌ ئاراسته‌یى مرنێ كرییه‌، ڤیایه‌ ئه‌ڤ ڕاستیا حاشا هه‌لنه‌گر لپێش چاڤێ خه‌لكى ڤه‌شێرن و بێ ده‌نگ بكه‌ن، لێ ئه‌و نوزانن ئه‌ڤ كریارا وان چ جاران سه‌ر ناگریت ( ڕه‌نگه‌ تا ڕاده‌یه‌كێ جهێ خوه‌ لهنده‌ك ده‌ڤه‌ران گرتبیت) ڕه‌خنه‌یێن به‌رده‌وام لمرنێ و نیاسینا مرنێ ب عه‌قلێ نوى تێرا هندێ ناكه‌ت مه‌ بگه‌هینیته‌ ڕاستیا حه‌قیقى و تێرا ده‌روونێ مه‌ بكه‌ت، چونكى خودێ هند زانین برزقێ مه‌ نه‌كرییه‌ مه‌ چ ئالۆزى لڤێ بارێ نه‌بن، كه‌سێن خوه‌ ب مۆدرن نیشان دده‌ن و ڕێزێ ل عه‌قلى دگرن، گه‌له‌ك جاران ئه‌و بخوه‌ دگه‌ل عه‌قلێ خووه‌دا دكه‌ڤنه‌ دئالۆزیاندا، بۆ میناك (نێهلستى) دوێ باوه‌رێدانه‌ مرن ( هێله‌كا عه‌ده‌مى و فه‌ناچوونه‌ ) ئانكۆ مرن ژ چوونه‌یێ هاتییه‌ و دێ جاره‌كا دى چوونه‌بین ڤه‌، چ حسێبه‌ك بدویڤ مه‌را نینه‌، هه‌ركه‌س دناڤ جیهانێدا دكتاتۆرترین كه‌س بیت و دیسان ئاشتیترین كه‌س بیت، هه‌ر ده‌ما ئه‌و كه‌سه‌ مر ئێدى چ حسێبه‌ك بۆ نینه‌!! ئه‌ڤ كه‌سێن بناڤێ عه‌قلى دئاخڤن دڤێ خالێدا ئه‌و بخوه‌ لگه‌ل بۆ چوونا خوه‌ ناگونجن، هه‌ڤدژى دكه‌ڤیته‌ دناڤ نه‌رینێن واندا.
نێهلیستیان ئه‌ڤا كو ژ زاراڤا لاتینى (Nihilism) هاتییه‌ ب واتایا نه‌بوون یان پیچگه‌رایێ دهێت، ئه‌ڤ زاراڤه‌ دئالیێ سیاسى و فه‌لسه‌فى و ئه‌ده‌بیدا ده‌ركه‌فتییه‌، ئه‌ڤ زاراڤه‌ ژ ده‌رئه‌نجامێ بێ ئومێدى و بێ هیڤى بوونێ هاتییه‌ و جوره‌ شك و گومانه‌ك لئالیێ مرۆڤى درستكرییه‌ ل هه‌مبه‌ر جیهان و مرنێ، په‌یدابوونا ڤێ ڕێبازێ ژى دسه‌رده‌مه‌كێدا باش گه‌شه‌كرییه‌ ده‌ما دناڤ ڤێ جیهانێدا هه‌مى ڕه‌وشت و بها و توشى شكه‌ستنێ بووین و ئه‌و هیڤى و ئارمانجێن خه‌لكى هه‌بوون هه‌مى دسه‌رده‌مێ نیهلیستیێ دا توشى ژناڤچوونێ بوون، په‌یدابوونا ڤێ ڕێبازێ ژى دسه‌دێ نوزدێدا ژ هزر و بیرێن كۆمه‌كا مه‌زنا زانایان بوویه‌، ژوانژى (فیۆرباخ 1804- 1872) دیسان دارۆین (1809- 1882) و شۆپنهاوه‌ر (1788-1860 ) و فریدریك نیتشه‌ (1844- 1900) و سپنسه‌ر (1820- 1903)، ددیتنا ڤان كه‌ساندا مرۆڤ دڤێت بتنێ باوه‌رى ب تشتێ ماتریالى (ماددى) هه‌بیت و نابت مرۆڤى باوه‌رى ب تشتێ غه‌یبى و ئایینى و میتافیزیكێ هه‌بیت، لدویڤ دیتنا نیتشه‌یى كو ئێك ژ ڕابه‌رێن ڤێ هزرێیه‌ دبێژت : (خودا دڤێ جیهانێدا مرییه‌).
عه‌قلگه‌را گه‌له‌ك جاران دڤێن مرنێ ب شك و گومان بێخن لبه‌ر ڕوویێ خه‌لكێ، ئه‌وان دڤێت خوه‌ دگه‌ل ڤێ چه‌ندێ ب شك بێخن، لى چئه‌و بخوه‌ هه‌ڤدژن دگه‌ل خوه‌دا، ئه‌ڤان كه‌سان دڤێت ب ڕه‌نگه‌كێ وه‌سان مرن دژێر كۆنترۆلا واندابیت كا چه‌وا گه‌له‌ك ژ به‌شێن مه‌زن ژ ژیانێ كرینه‌ دبن چارچووڤێ خوه‌ڤه‌ و ژیان كرییه‌ ته‌پكه‌ك دده‌ستێ خوه‌دا، ئه‌وان دڤێت ده‌ستهه‌لاتا مرنێ ژ ده‌ستێ خودێ بیننه‌ ده‌ر و بێخنه‌ دبن چارچووڤێ ده‌ستهه‌لاتا خوه‌ڤه‌، به‌لێ دڕاستیا خوه‌دا ئه‌ڤه‌ كاره‌كێ تمام ئه‌حمه‌قانه‌یه‌ (گه‌مژه‌یه‌) و ژكاره‌كێ نه‌فامیێ پێڤه‌تر چ دى نینه‌!! چونكى كا چه‌وا مرن ژیان دده‌ستێ خودێدایه‌ ، وه‌سان مرنژى دده‌ستێ خودێدایه‌.
عه‌قلگه‌رایان ڕاسته‌ پێشكه‌فتنا دئالیێ زانستیدا كرى، ئه‌ڤه‌ ئێك ژ باشیێن ڤى ئالییه‌ ناهێته‌ حاشاكرن، لێ دگه‌ل هندێدا ئه‌ڤ زانسته‌ یێ خالییه‌ ژ جیهانا ده‌روونى، قه‌یرانه‌ك لڤێره‌ سه‌رهلدده‌ت دناڤ ئه‌ڤێ جیهانێدا پرۆفیسۆر (سه‌ید حوسین نه‌سر) بناڤ دكه‌ت ب (قه‌یرانا ده‌روونى)، د ڕاستیا خوه‌ یا نوكه‌دا ژیان بوویه‌ جه‌سته‌ و دویر ژ ده‌روونى، ئه‌و جیهانا د سۆفیگه‌ریێدا گرنگیه‌كا مه‌زن ژلایێ (جه‌لاله‌دینێ ڕۆمى، حافزێ شێرازى، جزیرى، مه‌حوى … هتد) پێ هاتییه‌ دان، دئه‌ڤرۆیا مه‌دا حه‌تا ڕاده‌یه‌كێ مه‌زن ئه‌م ژێ خرش و خالى بووینه‌، ئێدى مه‌ دڤى ئالیدا ڕێیا خوه‌ وه‌نداكرییه‌، زانستێ عه‌قلگه‌رایان شیا جیهانه‌كا پێشكه‌فتى ژ چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نیان و زانستێ چێكرنا چه‌كێ ناڤۆكى به‌رهه‌م بینت، لێ ئه‌ڤ زانسته‌ یێ ڤالا(خالى)بوو ژ جیهانا ده‌روونى، له‌ورا ئه‌ڤ چه‌كه‌ بۆ ژناڤبرن و قركرنا مرۆڤان هاتییه‌ دانان.
جیاوازیا سه‌رده‌مێن كه‌ڤن و مۆدرن د ڕاستى گه‌هشتنا مرنێ دا پێش چاڤ دبیت، دسه‌رده‌مێن كه‌ڤندا  سه‌ره‌ده‌ریه‌كا مه‌زن دگه‌ل گورستان و مرنێ دهاته‌ كرن، ب گوتنه‌كه‌ دن مرۆڤ دگه‌ل گورستانان دژیان، زینده‌وه‌ر تێكه‌لى نه‌زیندیان دبین، هه‌ر وه‌كۆ بێژى مرۆڤ مرى هه‌ڤژیانن دگه‌ل مرۆڤێن زیندى و بارێ ژیانێ هه‌لگرتنا وى خه‌ما هه‌ردوو ئالیایه‌، ده‌ما كه‌سه‌ك دمر هه‌ر ل نێزیك دناڤ گورستاناندا ڤه‌دشارت، ئه‌وان كه‌سێن ئه‌و لسه‌ر ملێ خوه‌ژى دبر بۆ گورستانێ ئاگه‌هداریێن كویر به‌رامبه‌ر ڤێ حه‌قیقه‌تا قودسى هه‌بوو كۆ ئه‌وژى دڤێت بمرن و ڕۆژه‌كێ ڤه‌گه‌رن ده‌ڤ خودێ، لێ جیاوازیا وێ دگه‌ل جیهانا مۆدرن ئه‌ڤه‌ ددنیایا مۆدرندا گورستان ل ده‌رڤه‌یى چارچووڤێ ژیانێ دانه‌، به‌رده‌وام ژ مرۆڤێن زیندى دویر و دویر دكه‌ڤن، كه‌سێن عه‌قلگه‌ر دڤێن حه‌قیقه‌تا مرنێ ژ بیرا خوه‌ و خه‌لكێ ببه‌ن، حه‌تا وى ڕاده‌ى ده‌ما كه‌سه‌ك دمریت ژى مرۆڤێن لده‌ورووبه‌ر نكارن به‌رێخوه‌دانێ لوى كه‌سى ژى بكه‌ن و خوه‌ ژێ دوور دكه‌ن، ئه‌ڤ چه‌نده‌ وێ یه‌كێ نیشانى مه‌ دده‌ت كو جیهانا مۆدرن ژیان یا خه‌ساندى، دژیانا سه‌رده‌مدا دبێژت: (كه‌سه‌ك مر، بلا بمریت) دڤێت به‌رده‌وامى ب ژیانێ بهێته‌ دان، ژیان به‌رده‌وامه‌، گورستان یا دویره‌ و ئه‌ڤ روویێ گورستانێ یا تژى بێ ده‌نگى و ترسناكى یه‌، جیهانه‌كا تژى تۆره‌ییه‌، تو دێ چه‌وا لژێر وێ ئاخێ نڤى و خه‌ونێن وێرانكه‌ر و كاره‌ساتان بینى، ئه‌ڤ چه‌نده‌ و ترسان ژ مرنێ هه‌مى ژ ئه‌گه‌را نه‌ئاماده‌یى (غیاب)ا ته‌وحیدێ (ئێكانه‌ی)یێ یه‌ دناڤ دنیایا مۆدرندا، ته‌وحید وه‌كۆ باوه‌ره‌كا موقه‌ده‌س دده‌روونه‌كێ نه‌ئاماده‌دایه‌، له‌ورا جیهان بێ هه‌بوونا ته‌وحیدێ یا خرش و خالییه‌.
دناڤ جیهانا مۆدرندا مرۆڤ گه‌له‌ك ژ مرۆڤاتیا خوه‌ ژ ده‌ست دده‌ت و لگه‌له‌ك ئالیان خوه‌ به‌رزه‌ دكه‌ت، زانستێ مۆدرن ڕێكا ژیانێ لبه‌ر خوه‌ ئالۆزكرییه‌، بزاڤكرییه‌ هێزێ ژ ده‌ستێ خودێ بینته‌ ده‌ر و بكه‌ته‌ دده‌ستێ مرۆڤیدا ئه‌ڤێن حه‌تا نوكه‌ نه‌شیایى زانیاریان بدرستى لسه‌ر مرنێ په‌یداكه‌ت، ئانكۆ ئه‌و زانیاریێن مرۆڤى هه‌ین گه‌له‌ك كێمترین ژ وان زانیاریێن هێشتا مه‌ نه‌هه‌ین، ئێك ژ ڕه‌هه‌ندێن زانستێ مۆدرن بریتیه‌ ژ به‌رهه‌م ئینانا فۆرمه‌كێ ژ هێز و جه‌به‌رووتێ، هێزه‌كا وه‌سان ده‌ستهه‌لاتێ بكه‌ته‌ دده‌ستێ كاپیتالیزم (سه‌رمایه‌دارى)ا جیهانیدا و پاشى ڕهێن خوه‌ بهێز بكه‌ت دناڤ ئاخا ژیانێدا، بهێزتر ژ جاران مرۆڤ و سرۆشتى كۆنترۆل بكه‌ت.
مرن ددیتنا ئیسلامیدا حه‌قیقه‌ته‌كا ڕه‌هایه‌ و ب چاڤه‌كێ موقه‌ده‌س لێ دئێته‌ نێرین، ڕوویدانه‌كا خوداییه‌، مرۆڤى ژ ئاسته‌كێ بۆ ئاسته‌كێ بلندتر دبه‌ت، ئه‌ڤ جیهانبینیا نوكه‌ دناڤ مه‌سیحیه‌ت و یه‌هودیه‌تێدا هاتییه‌ نه‌فیكرن، به‌لێ دئیسلام و ئاینێ شینتۆ و بودیه‌تێدا هێشتا ب چاڤه‌كێ برێزڤه‌ مامه‌له‌ دگه‌لدا دهێته‌ كرن.
ژ ده‌رئه‌نجاما ڤێ دیتنا سه‌رى دێ دچه‌ند خاله‌كاندا ڕاستیا مرنێ و عه‌قلگه‌ریێ باشتر ده‌ینه‌ دیاركرن:
1-    مرن و ژیان دوو چێكه‌رێن خودێنه‌.
2-    مرن دجیهانا سونه‌تى (ئایینى) دا مامه‌له‌یه‌كا موقه‌ده‌س لگه‌ل هاتییه‌كرن، به‌لێ دجیهانا مۆدرندا ب ڕه‌نگێ موقه‌ده‌س نینه‌.
3-    د جیهانا سونه‌تیدا مرن و ژیان ته‌مامكه‌رێن ڕامانا هه‌ڤدوونه‌، ژبه‌ر سه‌ده‌ما ڤێ چه‌ندێ ژى گورستان دناڤ مالاندابوون و ژ هه‌ڤ دوورنه‌بوون.
4-    دجیهانا سونه‌تیدا مرن ب چاڤه‌كێ موقه‌ده‌س دهێته‌ دیتن، چونكى ئه‌ڤ مرنه‌ ڕاستیه‌كا خوداییه‌، به‌لێ دجیهانا عه‌قلگه‌رایدا مرن هاتن و چوونه‌كا بێ حسێبه‌!
5-    ئه‌ڤ پێكگوهورینا دژیانا سونه‌تیدا روویدایى به‌ره‌ڤ ژیانا مۆدرنبوونێ په‌یدابووى هیچ نینه‌ بتنێ ڕێ به‌رزه‌كرنه‌كه‌ لبه‌ر خوه‌ و خه‌لكێ ژى.
6-    دژیانا تاكێ مۆدرندا به‌رده‌وام بزاڤ دهێته‌ كرن مرن بهێته‌ بچوویكرن و كار بۆ دوورخستنا مرنێ و ڕامانێن وێ دهێته‌كرن.
7-    مرن دژیانا مۆدرندا یا جڤاكیدا هاتییه‌ ژێ برن و بێ ڕاما نكرن.
8-    مرۆڤێ مۆدرن هاتییه‌ ئالۆده‌ (مدمن)كرن ب ژیانێ، ژیان بۆ وى بوویه‌ هه‌مى تشت و مرن بوویه‌ هیچ نه‌.
تێبینى: بۆ ڤى بابه‌تى مفا ژ ڤان ژێده‌ران هاتیه‌ وه‌رگرتن:
1-    موقه‌ده‌س و دونیاى مۆدێرن، د. كاوه‌ ئه‌حمه‌د و هیمداد شاهین، چاپا ئێكێ، بێ چاپخانه‌، هه‌ولێر، 2015.
2-    ڕێبازه‌ ئه‌ده‌بیه‌كان، د. هیمدادى حوسێن.

Check Also

چه‌ژنا ره‌مه‌زانێ ….. ئاداب و زێده‌گاڤى.

چه‌ژنا ره‌مه‌زانێ ….. ئاداب و زێده‌گاڤى.   مالپه‌رێ خابیر / زاخۆ ئا:سعد محمد   ل …

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *