سەرەتا / به‌شێن مالپه‌ری / بابەت / شێخ سەیدا ئەلجزیری کی بوو..؟

شێخ سەیدا ئەلجزیری کی بوو..؟

 بەرهەڤکرن: عمران عیسا حەبيب

شێخ سەیدا ئەلجزیری کی بوو..؟

(جزیری) ناڤێ وێ یێ دیروکی بـ(جزيرة ابن عمر)  هاتییە ناڤکرن. جزیرێ، د مێژوویا کورداندا یێ بوویە باژێرەکێ گرنگ ژ بۆ زانین و مەعریفەتێ.

جزیر خودانا کەسایەتیێن ب ناڤ و دەنگە، مینا مەلایێ جزیری و قەدری جزیری و مەلا رەمەزانێ جزیری و شێخ موحەمەد نوراللە و…هتد، من ڤیا ڤێ جارێ بەحس ل ئێک ژ زانایێن ب ناڤ و دەنگ بکەم دناڤا جزیرێدا  ئەو ژی (شێخ سەیدا ئەلجزیری). ژ بەرکو دناڤا خەلکێ هوسا هاتییە نیاسین و ناسناڤێ شێخ سەیدا شێخ حوسەینێ بەصرەتی لێکرییە. شێخ سەیدا، زانا و شێخێ تەریقەتا نەقشەبەندی یا خالدی بوو کو خودان زانینەکا بەرفرەهـ بوو هەم د شەریعەتیدا هەم د تەریقەتێدا.

شێخ سەیدا جزیری ناڤێ وی یێ دورست موحەمەد سەعیدە، دناڤبەرا سالێن ١٨٩٠ــ١٨٩١ ل جزیرا بوتان هاتییە دونیایێ و ل ٧ شەوالا ١٣٨٧ (بەرانبەر ٧ کانوونا دووێ ل سالا ١٩٦٨) ل شەڤا ئێک شەمبێ  ل سەر دووشەمبێ هەر ل جزیرێ چوویە بەر دوڤانیا خودێ، ناڤێ بابێ وی شێخ عومەرێ زەنگانییە، زەنگانی ئێک ژ خەلیفەیێن شێخ خالدێ زێباری بوو ل گوندێ بەصرەتێ وپشتی مرنا شێخ خالدێ زێباری ل جهێ وی پوست نشین بوو، ناڤبری عەسلێ خوە خەلکێ کەربۆرنا گرێدای پارێزگاها  مێردینێ یە ل گوندێ  قوڕەیشا، ژ مالباتا سەیدانە و ب بیاتێ وان بو کەسەکێ دزفرێت  بناڤێ (پیرێ قورەیش) و دگەهیتە پێغەمبەری(سلاڤ لێ بن)، دەیکا وی خاتین حەلیمە  کچا شێخ رەشیدێ دێرشەوی، ژبەری شێخ سەیدا بێتە دونیایێ بابێ وی د رێکا حەجێدا چوو بوو بەر دلوڤانیا خودێ.

شێخ سەیدا تا ژیێ چار سالیێ نەشیایە ب رێڤەبچیت و تا ژیێ حەفت سالیێ نەشیایە باخڤیت!

دهێتە ڤەگۆهازتن کو ڕۆژەکێ شێخ سەیدای دیت کو زاروکەک ژ بانی کەڤت و شێخ سەیدای کرە هەوار و گۆت: ئەو زاروک یێ ژ بانی دکەڤیت ئەو زاروک یێ ژ بانی دکەڤیت!

پشتی ئەڤێ ڕوودانێ  شێخ سەیدای دەست ب ئاخڤتنێن کرن، هەتا وی دەمی ژی هەمیا هزردکر کو شێخ سەیدا یێ بێ ئەزمان و کەڕە.

پشتێ ڤێ ڕوودانێ مالا وی ئێکسەر دایە بەر خواندنا قورئانێ ل دەڤ خالێ وی یێ مەزن شێخ عبدالحکیم دێرشەوی.

ژبەر کو شێخ سەیدای بابێ خو نەدیت بوو پتریا جاران هزر دکر کو خالێ وی بابێ وییە و گازی دکرێ (باب).

شێخ عبدالحکیم ل جهێ بابێ وی پوست نشین بوو، پشتی دویماهی ئینانا قورئانا پیرۆز شێخ سەیدای دەستپێکر ب خواندنا مەدرەسێ ل دەڤ خالێ خۆ شێخ عبدالحکیم ودەرس ل دەڤ خواندن، هەتا کو ساڵا ١٩٠٥ـێ شێخ عبدالحکیم چوویە بەر دلوڤانیا خودێ.

پشتی مرنا خالێ خۆ شێخ سەیدا بەردەوامی دا خواندنا خۆ ل دەڤ برایێ خۆ شێخ سیراجەدینی و د ژیێ ١٧ سالیێدا دەستوورناما خوە ل دەڤ شێخ سیراجەدین وەرگرت.

د ژیێ گەنجاتیێدا دەست ب وانەگۆتنێ کر ل مەدرسێ.

پشتی شێخ سیراجەدین ل سالا ١٩٢٠ـێ چوویە بەر دلوڤانیا خودێ، شێخ سەیدا چوو جهێ وی و بوو بەرپرسێ مەدرسێ.

شێخ سەیدای دەستوورناما خۆ یا تەریقەتا نەقشەبەندی ل دەڤ خالێ خۆ شێخ موحەمەد نوری دێرشەوی وەرگرتییە.

ل سالا ١٩٢٤ـێ خالێ وی چوویە بەر دلوڤانیا خودێ و ل جهێ وی بوویە خەلیفە.

شێخ سەیدای دەستوورناما مەدرسێ دایە نێزیکی ١٥٠ قوتابیان و هەروەسا نێزیکا ١٠٠ خەلیفەیان هەبوو. ژ وان ئەوێن دەستوورناما تەریقەتێ ژ شێخ سەیدای وەگرتین: هەردوو زانایێن ب ناڤ و دەنگ کوری وی شێخ موحەمەد نوراللە جزیری، هەروەسا سەید مەلا عەلی فندکی بوو، دەرباری سەیدا خوە (مەلا عەلی فندکی) هوسا پەسنا وی کت:

د بابێ فەیض و ئیحسانێ

علمداری ل مەیدانێ

کەسێ زانێ تنێ زانێ

هەتا ل جهەکێ دی دبێژیت:

تو یێ فندا شەڤا تاری

جزیرێدا قومانداری

خەلیفێ (شاهێ زێباری)

شێخ سەیدا پەیوەندیێن باش دگەل زانایێن دەمێ خوە هەبوون ژ وان (بدیع الزمان) سەعیدێ نورسی، دهێتە زانین کو هەر کەسەکێ چووبا دەڤ سەعید نورسی و داخازا تەریقەتێ ژێ کربا دا بێژیت هەرە جزیرێ ل دەڤ  شێخ سەیدای ئەو دەستوورنامێن تەریقەتێ ددت.

شێخ سەیدا خودانێ کانییا زانینێ و مەعریفەتێ بویە و وەکی هەمی  زانایێن بەری خۆ بەرهەم نڤیسینە ژ وان:

  • الضابطة في الرابطة
  • التأليف في التأليف
  • التصوف
  • المنظومات
  • تنبيه المسترشيدينا
  • لمجمع الصغير

Check Also

ژ چیروکێن ڕوسیا یێن کورت.. مشکێ مەدحەچی.

ڕوژەک ژ ڕوژان مشکەک د کوگەها جوتیارەکێ دا دژییا و هەر تشتەکێ ب دلێ وی …

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *